آزمون دكتري شايد رفع تكليفي باشد براي مسوولان دانشگاه ها كه حاصل آموزش 6 ساله دانشجويان را در مقاطع كارشناسي و كارشناسي ارشد موشكافانه تر بسنجند و شايسته ترين ها را براي راهيابي به بالاترين درجه علمي شناخته شده در كشورمان ، انتخاب كنند.

شايسته سالاري يا رابطه بازي؟

وقتي راهي طولاني را از شهري ديگر زير پا مي گذاري تا خود را به محل برگزاري آزمون برساني و اميد فراواني هم به موفقيت داري ، حتي اگر در شهر ناآشنا جاي بيتوته كردن هم نداشته باشي ، صبوري مي كني و دل خود را با اين سخن پيامبرص خوش مي داري كه علم را بجوييد، حتي اگر در چين باشد. پيه تمام دشواري ها و مصيبت ها را به تن مي مالي ، چون خود را شايسته رسيدن به يك مرحله تازه از زندگي مي داني ، اگرچه با اعمال شاقه ! اما اين مساله مشروط به اين است كه دانشگاه هم تو را شايسته ورود به اين مرحله بداند و حتي اگر فارغ التحصيل يكي از دانشگاه هاي درجه چندم يكي از دورترين شهرهاي كشور هم باشي ، تو را با سوابق تحصيلي ات محك بزنند ، نه با مهر دانشگاه (...) و نام و معرفي نامه استاد (...) و مانند اينها.اعتراض شمار فراواني از داوطلبان آزمون دكتري به ضابطه مند نبودن روشهاي پذيرش دانشجو است.

بسياري از آنها تصور مي كنند دانشگاه ها شايسته سالاري را قرباني رابطه ها و گزينش نورچشمي هاي خود كرده اند و بي توجه به خطر كاهش اعتبار دانشگاه ، هر كس را كه بخواهند از غربال آزمون و مصاحبه مي گذرانند و كسي را كه نخواهند، با وجود داشتن شايستگي و سوابق تحصيلي چشمگير از ميدان به در مي كنند. يك داوطلب رشته علوم ارتباطات مي گويد: من در آزمون 2 سال گذشته در يكي از دانشگاه هاي معتبر تهران رتبه سوم را به دست آوردم ؛ اما مرا براي مصاحبه دعوت نكردند و دانشجويان ارشد خود را پذيرفتند. يكي از دانشجويان رشته رياضي معتقد است : گذشتن از سد مصاحبه در آزمون دكتري آنقدر دشوار است كه حتي اگر در آزمون نمره عالي بگيري ، اطمينان نداري كه بگذارند از وادي مصاحبه به سلامت عبور كني و پذيرفته شوي.

با اين كه بسياري از داوطلبان مقطع دكتري در دور شدن از شايسته سالاري با يكديگر همداستان هستند اما بسياري از استادان و مسوولان دانشگاه ها خود را از اين اتهامات تبرئه مي كنند و با استدلال هاي شخصي كه ارائه مي كنند، وجود رابطه مندي در دانشگاه خود را توهم شركت كنندگان در آزمون مي دانند. يكي از استادان دانشگاه كه طراح سوال هم هست ، ادعا مي كند كه نمره داوطلبان حتي در مرحله مصاحبه به صورت صدم و هزارم محاسبه مي شود و تفاوتي بين هيچيك از دانشجويان وجود ندارد. او مي گويد: گاهي پذيرفته شدگان ما از ميان داوطلباني است كه تحصيل در مقطع ارشد خود را در دانشگاه آزاد به پايان رسانده اند اما سوابق تحصيلي درخشاني داشته اند.

چرا آزمون دكتري كشوري نباشد؟

در گذشته دورتر - پيش از سال - 1367 آزمون كارشناسي ارشد هم در خود دانشگاه ها برگزار مي شد ؛ يعني پذيرش دانشجو با نظارت خود دانشگاه ها صورت مي گرفت اما 2 عامل موجب شد آزمون اين مقطع زير پوشش نظام پذيرش متمركز و سراسري قرار بگيرد. يك عامل ، گسترش بيشتر رشته ها در دانشگاه ها بود كه موجب مي شد داوطلب براي شركت در آزمون به چند دانشگاه مراجعه و هزينه و وقت بسياري را صرف اين كار كند. دليل ديگر ، وجود داوطلباني بود كه در آزمون قبول نمي شدند و قبول نشدن خود را به عوامل دانشگاهي نسبت مي دادند. يكي از نكات مثبت نظام پذيرش متمركز ، رعايت عدالت در آن است زيرا در اين شيوه با همه به طور يكسان برخود مي شود و در ضمن ، راه بر اظهارنظرهاي شخصي بسته مي شود و جاي هيچ اعتراضي براي كسي كه در آزمون رد مي شود، باقي نخواهد ماند.تا چند سال پيش هر دانشگاه ، بيشتر رشته هاي مقطع دكتري را در خود نداشت.

به همين دليل ظرفيت پذيرش هم بسيار پايين بود اما حالا كه در بسياري از شهرستان ها هم رشته هاي مقطع دكتري موجود است ، جداگانه برگزار كردن كنكور دكتري ظلم به داوطلباني است كه گناهي جز عشق به علم و ادامه تحصيل ندارند. داوطلبان انتظار دارند كه مسوولان لااقل يك سال به صورت آزمايشي ، آزمون دكتري را به شيوه متمركز برگزار كنند. اگر نتيجه بخش بود، همين روش را ادامه دهند كه به سود داوطلبان نيز است ، چون هم هزينه كمتري صرف ثبت نام و سفر از شهر داوطلب تا محل برگزاري آزمون مي شود و هم از رعايت عدالت ، اطمينان خاطر بيشتري وجود دارد. بسياري از داوطلبان كنكور در شهرهاي خود شاغلند و ممكن نيست هر بار و براي هر آزموني در تهران يا مشهد يا اصفهان يا هر شهر ديگري از كار خود دست بكشند ، مرخصي بگيرند ، خانواده هاي خود را تنها بگذارند و دست به هجرت براي آينده اي نامعلوم بزنند.

باز هم مقايسه

اگرچه برخي استادان و مسوولان دانشگاهي معتقدند شيوه برگزاري كنوني آزمون دكتري و پذيرش دانشجو در ايران به دليل تام الاختيار بودن دانشگاه در پذيرش دانشجو مثل شيوه هاي پذيرفته شده و در حال اجرا در بعضي از كشورهاي اروپايي و امريكايي است اما مقايسه كشوري مثل ايران با اين گونه كشورها در اين مورد فقط يك قياس مع الفارق است ، چون هر كشور براساس شرايط فرهنگي ، اجتماعي و سياسي موجود در خود برنامه ريزي مي كند و برنامه ها را به اجرا مي گذارد. در اين دانشگاه ها تنها سوابق تحصيلي دانشجويان در دوره هاي كارشناسي و كارشناسي ارشد اهميت دارد ، نه نام يا دانشگاه محل تحصيل او.
توصيه نامه علمي استادان در اين دانشگاه ها آنقدر معتبر است كه امتيازي براي دانشجو به شمار مي رود و تاثير بسيار زيادي در تعيين سرنوشت علمي داوطلب آزمون دكتري دارد. هر چند اعمال سختگيري در اين مقطع از سوي دانشگاه ها ضرورت دارد و موجب محكم تر شدن بدنه علم خواهد شد و به كساني كه به اين مقطع تنها به چشم وسيله اي براي ارتقاي شغلي خود مي نگرند، اجازه ورود نخواهد داد اما وجود شرايط دشوار و ناگواري همچون هزينه هاي ثبت نام ، غيرمتمركز بودن آزمون ، دوري راه ، زياد بودن تعداد دانشگاه هاي پذيرنده دانشجو در هر رشته و... براي داوطلباني كه بيش از هر چيز به ارتقاي خود مي انديشند ، شايسته نيست.

بسياري از داوطلبان كه از مدرك گرايي بيزارند و برخلاف برخي دانشگاه ها مثل هاوايي كه براي 7هزار نفر از دانشجويان خود فقط مدرك صادر كرد ، بدون آن كه ذره اي بر مهارت هاي علمي آنها بيفزايد ، دانشگاه را نه محل كسب نام و نان بلكه يكي از اهداف متعالي خود مي دانند و حاضرند چشم را روي بسياري از لذتهاي روزمره زندگي ببندند اما توفيق تحصيل در مقاطع بالاتر را از دست ندهند. آيا شايستگي ندارند كه مسيرشان هموارتر شود تا با دغدغه خاطر كمتر راه علم را بپيمايند.